Rzymian określa się jako nauczycieli europy, całkiem słusznie gdyż cywilizacja europy zachodniej przejęła od niej potężny bagaż osiągnięć oraz kultury. Jednak swoich nauczycieli mieli też rzymianie, byli nimi Etruskowie, lud który po dziś dzień nie zdradził swoich tajemnic. Mimo iż zamieszkiwali oni nie odległe kraje egzotyczne a serce Europy i na świecie jest niemało ludów o nieznanym pochodzeniu i języku to właśnie Etrusków nazywa się ludem najbardziej zadatkowym. Etrusków zaczęto poznawać w okresie odrodzenia i mimo to wiemy o nich mniej niż o Pigmejach z Konga.
Teorie pochodzenia.
Herodot (V w. p.n.e.) twierdził że są emigrantami z Lidii „….Za króla Atysa, syna Menesa, nawiedził całą Lidię wielki głód. Licyjczycy przez jakiś czas znosili go cierpliwie, potem, gdy nie ustawał szukali środków zaradczych, przy czym jeden, to drugi co innego wymyślał………..Kiedy jednak zło nie ustawało, lecz coraz bardziej się srożyło, wtedy król podzielił wszystkich Licyjczyków na dwie części i jednej kazał ciągnąć losy na pozostanie w kraju, drugiej – na emigrację. I nad tą częścią, której los dał pozostać w miejscu, wyznaczył sam siebie jako król, nad emigrantami zaś swego syna, który nazywał się Tyrrenos. Po losowaniu więc jedni z nich wywędrowali z kraju udali się do Smyrny i pobudowali sobie statki. Na nie włożyli całe ruchome mienie, jakie im było potrzebne i odpłynęli, aby poszukać sobie środków do życia i ziemi. W końcu, minąwszy wiele ludów przybyli oni do Umbrów, gdzie założyli miasta i po dziś dzień mieszkają. Nazwę Licyjczyków zastąpili inną, wziętą od imienia królewskiego syna, który ich tu przywiódł: od niego tworząc swe miano, nazwali się Tyrrenami.”
Na korzyść wiarygodności Herodota przemawia znalezienie malowideł ściennych przedstawiających olompiade Etruską jaką opisał Herodot – prawdziwe ilustracje do słów Herodota.
Kamienne grobowce Etruskie mają wiele wspólnego z mogiłami kamiennymi odkrytymi w Lidii i Frygii. Świątynie sytuowano zwykle przy źródłach, podobnie jak w Azji Mniejszej. Ponadto uważa się że po odrzuceniu wpływów greckich ze sztuki ma ona wiele wspólnego ze sztuką Azji Mniejszej. Bogowie mimo posiadania imion Greckich byli bliżsi bogom Azji Mniejszej
Autochtoni kontynuatorzy Kultury Vilanova, od miejscowości Vilanowa w pobliż Bolonii około XII w. p.n.e. Wiele jej przejawów odkryto u Etrusków. Czy podbili oni twórców tej kultury czy były to te ludy. Za argumentem drugim opowiada się brak zniszczeń charakterystycznych dla najazdów oraz to że wielki miasta etruskie Wej, Tarkwinia, Vulci, Carveteri były wcześniej ośrodkami kultury vilanova. Dionizjos z Halikarnasu ( I w. p.n.e.) jest zdania, że nie istnieją żadne związki między Etruskami a Licyjczykami: posługują się oni różnymi językami modlą do różnych bogów, przestrzegają różnych praw i zwyczajów.” Dlatego wydaje mi się, ze bliżsi prawdy są ci, którzy widzą w nich ludność autochtoniczną a w żadnym wypadku nie napływową”
Grecki pisarz Hellanikos z Mitylene (V w. p.n.e.). Twierdził że obszar Hellady zamieszkiwał kiedyś lud Pelgazów którzy zostali zmuszeni do opuszczenia Hellady.
Początkowo powędrowali do Tessali jednak pod naciskiem Greków opuścili i udali się
za morze, pod dowództwem Swego króla Pegaza dopłynęli do Italii i tu przyjęli nową
nazwę Tyrseni.Przybyli z północy wraz z jedną z fal migracyjnych około 1200 r. p.n.e. Na pewno w X-IX w. p.n.e. mieszkali już w Italii.
Język
Pomimo że język etruski można odczytać dalej nie można go zrozumieć, ani wiedza archeologów lingwistów oraz przekazy pisarzy antycznych nie mogą pomóc w rozwiązaniu zagadki tego języka.
Większość tych tekstów to krótkie inskrypcje nagrobne z VII-I w. p.n.e. i zawierają zwykle tylko imie zmarłego. Tylko w kilku Etruskich grobach znaleziono dłuższe teksty liczące około stu trzystu wyrazów.
Do naszych czasów przetrwały też dwie tabliczki ołowiane, jedna z brązu w kształcie wątroby pokrytej tekstem oraz kości do gry z liczebnikami od 1 do 6.
Najdłuższy tekst znajdował się na bandażach mumii kobiety (najpewniej etruski zamieszkałej w Egipcie) z Zagrzebskiego muzeum.
Tekst pochodzi z I w. p.n.e. i zawiera ponad 1500 wyrazów jest to jedyny ocalały egzemplarz etruskiej płóciennej księgi. Bilingwia z Pyrgi około 70 km. od Rzymu 3 złote płytki, jednak zdania łacińskie nie były identyczne do etruskich odpowiedników i powiększył się jedynie zasób znanych słów.
Zapożyczenia Rzymian
Wilczyca Kapitolińska była dziełem etruskim tak jak świątynia w której się znalazła. Nazwa Rzym według tradycji wywodzi się od Romulusa, jednak mogła mieć korzenie Etrusiekie. Dawna nazwa Tybru po Etrusku brzmiała Ruma tak jak i jeden z etruskich rodów arystokratycznych. W pobliżu współczesnej Bolonii odkryto niewielkie Etruskie nadszarpnięte zębem czasu miasto rozlokowane na wzgórzu osiadające wodociąg z częścią mieszkalną niżej usytuowaną to jest praktycznie kopia starożytnego Rzymu rozlokowanego na siedmiu wzgórzach z świątynią na szczycie i wodociągiem. Etrusku Vitus była etruską sztuką zakładania miast. Po odbyciu wróżb z lotu ptaków gour wyznaczał miejsce na przyszłe miasto i wytaczał kierunek głównej ulicy (Deunomes)ze wschodu na zachód i prostopadłej do niej (Cardo) z północy na południe, na przecięciu powstawało forum centrum gospodarce i polityczne. Założyciel ponadto wyznaczał sakralną granice Pomerium przez zaoranie opla wokół miasta. Rzymianie przejęli też sztukę budowy świątyń, jednak czasami nie jest to naśladownictwo gdyż część świątyń została zbudowana przez Etrusków. Świątynia na Kapitolu poświęcona Trujcy Kapitolińskiej została wzniesiona na polecenie ostatniego Króla Rzymu, Tarkwiniusza Pysznego, etruska, dlatego i architektura jest typowo etruska. Nie tylko proporcje, ozdoby i konstrukcja, lecz też materiał budowlany. Obok kamienia zastosowano też drewno jak było w zwyczaju u Etrusków, ponadto drewno pokryto terakotą by zapobiec gniciu. Część pierwsza sala z kolumnadą, część druga to trzy sale, usytuowane równolegle: środkowa poświęcona Jowiszowi a poboczne Junie i Minewre.
Cloaca Maxima wielka kloaka wzniesiona na rozkaz Króla etruskiego Tarkwiniusza Starego. Ogromny kamienny kanał, zbierający nadmir wody. Pliniusz Stary pisze „ może przejechać tam wóz, załadowany sianem” ale nie tylko wozy mogą się po nim przemieszczać,
„budowla o łukowatym sklepieniu nie poddaje się, padają na nią gruzy budynków, które nagle się zawaliły, lub które strawił pożar, grunt drży od trzęsienia ziemi, ale budowla wytrzymuje
to siedemset lat od czasów Tarkwiniusza Starego, jak gdyby była wieczna” Mineło jeszcze prawie dwa tysiące lat a Cloaca po dziś dzień działa.
Przejęli taż sposób zarządzania insygnia konsulów, stroje używane w czasie triumfów i ogólnie ozdoby dostojników zostały importowane od Etrusków, podobnie jak fasce, topory, trąby, święte obrzędy, sztuka wróżenia i muzyka. Także zwyczaj ściągania masek woskowych z twarzy zmarłych przejęli od Etrusków co później rzutowało na rzeźbiarstwo.
Wpływy etruskie nie rozciągały się tylko na budowę miast i sztukę, lecz również na dziedzinę nauki. Bogaci Rzymianie słali swoje pociechy do Etrurii by tam studiowały disciplina etruska, naukę Etrusków. Głównym osiągnięciem tej dziedziny były umiejętności przepowiadania przyszłości Huraspicja antyczna odmiana futurologii. Głównym obiektem badań Haruspików była wątroba rzadziej serce bądź płuca, na zwierciadle z brązu znalezionym w Vulci na którym Haruspik pochyla się nad płucami sercem w ręku trzyma wątrobe. Było to bardzo sławna nauka przetrwała nie tylko swoich twórców prześladowanie chrześcijan ale nawet Rzymian.
Najstarsze domy etruskie były okrągłe, kryte słomianym dachem, jednak wcześnie zaczęto budować w kształcie prostokąta z centralną komnatą, w której znajdowało się palenisko, dymu pozbywano się przez otwór w dachu. Arystokracja i dostojnicy mieszkali w domach z atrium w którym mieściło się ognisko domowe. Wszystko to później będzie zawarte w rzymskim typie domu Mieszkalnego.
Religia
Etruskowie przejeli od greków alfabet około 700 r. p.n.e. zapożyczyli też 2/3 bogów (bądź jak twierdzą niektórzy uczeni tylko samych nazw) olimpijskich ale zachowali jednak swoją oryginalność (co potwierdza teorie tylko zapożyczeń lingwistycznych) i poszli własną drogą. Główni bogowie Tina, Uni, Merwa, (wzór trójcy Kapitolińskiej Jowisz, Juna, Minerwa,) obok niej trójca bóstw panująca w podziemiach na dowód odkryto świątynię nie poświęconą trójce bóstw nieba za to z szybem do wnętrza ziemi. Sethlans bóg ognia czczony szczególnie w Perugii Turms odpowiednik Hermesa przewodnik dusz i opiekun Handlu, Mirqiurios to zapewne Merkury, Maris gromowładny bóg wojny oraz Turan jego kochanka bogini miłości jej sylwetka podobna do greckiej Afrodyty jest dość rozpowszechniona. Apullus i Artimnes greckie od powiedniki Apolla i Artemidy Velchanas Hefajstos Setre żądny krwawych ofiar. Niemniej był rozbudowany świat pół bóstw i demonów, wyobraźnia ludu etruskiego w ogólności była ponura i zapełniała świat demonami i duchami. Dzielili niebo na 16 rejonów po 4 na cztery strony świata piorun klasyfikowali do części i również po miejscu trafienia identyfikowali bóstwo które wysłało piorun. Etruska tradycja w czasach niepodległości była przekazywana głównie ustnie i niewiele było materiałów źródłowych same natomiast księgi święte Etrusków ukształtowały się dopiero w I w. p.n.e.
Obrządek Pogrzebowy
Kultura Vilanova stosowała obrządek całopalny ze szczątkami składanymi w urnach nakrytych hełmem który z czasem przekształcił się w rzeźbę twarzy zmarłego (podobnie do kultury pomorskiej na ziemiach polski północnej.) jednak na przełomie VIII-VII w. p.n.e. zaczęto stosować pochówek szkieletowy. Cmentarze zakładano przy osiedlach olśniewają
zaczęto stosować pochówek szkieletowy. Cmentarze zakładano przy osiedlach olśniewają przepychem pochówków. Kobiety grzebano z klejnotami natomiast mężczyzn w pełnym ordynku wojskowym czasem nawet z wozami bojowymi oraz zastawem biesiadnym. Kształt grobu wewnątrz przypominał etruski dom z malowidłami uczt i polowań ścianach. Na przedstawionych ucztach etruscy Mężowie przedstawieni jak Homeryccy grecy zasiadają nie z przyjaciółkami tylko jak za Grecji archaicznej z żonami.
Sztuka
Pierwsza faza Orientalizująca to czas VII w. p.n.e. do około 575 r. wyróżnia się wyroby złotnicze tematycznie związane z bliskim wschodem wielka rzeźba i malarstwo wychodzą dopiero pod koniec wieku. Następne stulecie to coraz większe wpływy helleńskie na początku jońskie, następnie attyckie a miasta etui na masową skale importują ceramikę grecką wkrótce sami Etruskowie ujawniają swój talent w sztuce rzeźbienia w glinie. Schyłek imperium etruskiego 475-400 r. p.n.e. to wyraźna dekadencja w sztuce więc wiek VII i VI to złoty wiek sztuki etruskiej. Wiek IV przynosi inspiracje z Grecji klasycznej natomiast III już czerpie z niego pełnymi garściami wiek I przynosi już zapowiedz końca dziejów etruskiej sztuki.¹ Ceramika przejawia wszystkie fazy wyżej wymienione jednak na szczególną uwagę zasługuje błyszcząca ceramika czarna, była ona charakterystycznym elementem etruskiej sztuki mimo że najpewniej przejęta od jakiegoś ludu bliskowschodniego Cechą Charakterystyczną czy to obrazów rzeźb czy malowideł jest realizm i odtworzenie ruchu życia i dynamizmu.
Państwo?
Nie zachowało się zbyt wiele przekazów starożytnych o polityce i organizacji Etrusków, miasta rządzone przez autorytarnych władców połączyły się w federacje o charakterze przede wszystkim religijnym, 12 ludów etruskich co roku zbierało się w Fonum Voltumnae świątyni na terenie Volsini nieodnalezionej do dziś. Podobne federacje najpewniej utworzyły się też w Kampanii i na północ od Etrurii. W Fonum Voltumnae najpewniej odbywały się igrzyska i festyny sama federacja powstała w VI w. zapewne wzorując się na federacji Miletu. Nigdy nie stworzyli żadnego bardziej jednolitego związku częste wojny między państwami etruskimi i spóźnione sojusze i zawsze doraźne doprowadziły z czasem do upadku Etrusków.
Jednak więź federacyjna przetrwała do czasów końca cesarstwa rzymskiego. Jednak rozbicie przyniosło też różnorodność gdyż każde miasto posiada rysy charakterystyczne tylko dla siebie. Miata były rządzone przez lokalne monarchie o władzy absolutnej najpewniej tak jak Tarkwiniuszy w Rzymie. Kryzys władzy królewskiej zarysował się w VI w. p.n.e. w niektórych ośrodkach następuje dyktatura wojskowa Tomba Francis z Vulci inne idą w kierunkach republikańskich o charakterze oligarchicznym podział władzy między urzędników Senat z naczelników rodów i zapewne zgromadzenie ludowe.
Nie możesz pisać nowych tematów Nie możesz odpowiadać w tematach Nie możesz zmieniać swoich postów Nie możesz usuwać swoich postów Nie możesz głosować w ankietach Nie możesz załączać plików na tym forum Nie możesz ściągać załączników na tym forum
< ? 
tak spanie fu bo fu sny 
![;]](../images/smiles/cwaniak.gif ";]")
A wszystko co jest straszne jest dobre i nie jest fu ^ ^
